حصيربافي يعني: دستهاي زمخت، نگاهي خلاق و دلي سرشار از صبوري
نسرين نيكنام- به بندر گناوه كه ميرسي، يادت باشد كه نام دالكي را بهزبان بياوري. البته اگر سراغي از روستاهاي خيرآباد، سربست، بته چاموشي، بهر حاج و چشمه دو راهي بگيري نيز بد نيست؛ چرا كه ناخودآگاه در برابر رشتههايي سرشار از رنگ قرار ميگيري كه به تحسينت وا ميدارند و جالب اينكه الياف درخت خرما و گياهان خودرو در مناطق باتلاقي و شورهزار اين رشتهها را چنين نقش ميزند.
بوميان منطقه ميگويند: پير و جوان ما با لمس همين الياف نرم و سخت روزگار ميگذرانند و سرانگشتانشان، همچون سرانگشت قاليبافان ناسور شده است. و باز بوميان تأكيد دارند كه سرپنجه روستاييان آشنا با نخل و الياف، طوري از طبيعت تربيت گرفته كه با كم و زياد زندگي بسازند و گله و شكايت نداشته باشند.
نام الياف درخت خرما نيز با حصير گره خورده است. كارشناسان حوزه صنايعدستي استان بوشهر بر اين باورند كه "حصيربافي" در گذشته اغلب به دست مردان انجام ميشده است، اما امروزه زنان نيز دوشادوش مردان خود به توليد انواع محصولات حصيري نظير وتويزه و يا جاناني، مخرف (نوعي زنبيل كوچك)، باد بزن،كلاه حصيري، چاكان(وسيله جمعآوري خرما از درخت نخل و مورد استفاده بهعنوان كفهترازو) ظروف ميوه، زيرداغي و كپور يا دوغاله ميپردازند.
بررسيها نشان ميدهد در نقاط خاصي كه بافت حصير رواج دارد "حصيربافي" بخش وسيعي از درآمد خانوارها را تشكيل ميدهد و با وجودي كه اين صنعت در منطقه گسترش كمنظيري داشته و بهدليل وفور اليافت خرما، بافت آن تقريباً عمومي است، خوشنشينها (كساني كه كار زراعي ندارند و از راه كارگري در روستا امرارمعاش ميكنند) توليدكنندگان جديتري بوده و توليداتشان ازنظر كيفي و كمي بيشتر و مرغوبتر است.
كارشناسان حوزه صنايعدستي بوشهر، با اشاره به اينكه بيش از 200 خانوار خوشنشين وجود دارند كه اغلب از روستاهاي بيآب مهاجرت كرده يا درگذشته نه چندان دور زندگي كوچنشيني داشته و ناچار به اسكان در روستاها شدهاند، توضيح ميدهند. اين عده صرفاً به اين دليل كه در حرفه حصيربافي "سرمايه" هيچ نقشي ندارد، به آن روي آوردهاند!
آنها با تأكيد بر اينكه برگ درخت خرما كه در زبان محلي "كلل" ناميده ميشود، بههيچعنوان قابل خريد و فروش نيست، ميگويند: بسياري از خانوارها به رايگان از برگهاي اضافي درختان نخل استفاده ميكنند.
هنرمندان نيز از فرش حصيري "تك" بهعنوان مهمترين محصول حصيري استان نام ميبرند و ميافزايند: فرش "تك" هم از نظير اقتصادي و هم از نظر بازار مناسب، در امارات عربي، اغلب با عرض 10 سانتيمتر و طول 30 متر بافته و سپس به نسبت اندازه فرش موردنظر مشتري در كنار هم دوخته ميشود.
"تك" داراي ابعاد 200 در 200 سانتيمتر بوده و بافت هر بخش آن 8 ساعت زمان نياز دارد؛ تنها بافندگان ماهر ميتوانند روزانه يك تخته فرش كامل از حصيرهاي ساده و رنگارنگ را به مشتريان خود ارائه دهند.
بوشهريها كه بيش از هر كس با "تك" آشنايي دارند، از اين فرش حتي براي پوشش سقف كپرهاي روستايي استفاده ميكنند و براي اين كار خود دليل قانعكنندهاي نيز دارند؛ به اعتقاد آنها فرشهاي "تك" بهدليل نوع بافتشان آب باران را به راحتي و بيآنكه به داخل كپر نفوذ كند از خود عبور ميدهد و هيچ اثر نمي از خود به جاي نميگذارد.
اما حصيرها نيز همچون نخها اعجاز آفرينند و همانطور كه نخهاي باريك سبب افزايش رجشمار فرشهاي نفيس ميشود، حصيري ضخيم و نازك نيز به محصولات حصيري ارزش ويژهاي ميبخشد.
از ديگر توليدات حصيري كه نقش ويژهاي در اقتصاد روستاهاي بوشهر دارد، نوعي فرش حصيري شبيه گليم است كه با ساقه گياهان خودرويي شبيه ساقه گندم در منطقه بافته ميشود؛ اين گياهان در اصطلاح محلي "خامه" ناميده ميشود.
بوشهريها معتقدند "خامه" در خاك شور ميرويد. پس از درو كردن ساقهها و خشكاندن در آفتاب، آن را با رنگهاي شاد جوهري قرمز، بنفش، سبز و آبي رنگرزي و سپس چند ساقه را به هم تابانده و بهعنوان چلهكشي از آن استفاده ميكنند. پس از چلهكشي نيز دستهاي از تار خامه را از لابهلاي الياف چله ميگذرانند و با شانههاي فلزي، چندان به الياف ضربه ميزنند تا در جاي خود محكم شوند.
فرشهايي كه به اين سبك بافته ميشوند اغلب عرض 75 و طول 6 متر دارند كه در پايان كار، به دو نيم قسمت شده و با دوختن قطعات آن در كنار هم، فرشي به ابعاد 300 در 150 سانتيمتر توليد ميشود.
اين فرش نازك كه هر بافنده در روز توان توليد يك تخته از آن را دارد در بازارهاي برازجان، گناوه، كنگان و بوشهر عرضه ميشود و اغلب مصرفكنندگان آن، روستانشينان و برخي گردشگران داخلي و خارجي هستند.
با اين حال بافتههاي حاصل از برگ خرما و الياف خامه، به زيرانداز و محصولات نام برده ختم نميشود، بلكه برخي محصولات توليد شده از اين مواد طبيعي تنها مورد استفاده افراد محلي قرار ميگيرد و جنبه تزئيني ندارد، چنانكه طناب ضخيم ويژه بالا رفتن از درختان نخل كه گاه براي بالا كشيدن دلوآب از چاه نيز از آن استفاده ميشود، تنها براي روستاييان و افراد محلي شناخته شده است.
نسرين نيكنام- میراث آریا