تبليغاتX
بوشهری - روزگار نامساعد هنرهاى سنتى بوشهر

هنرهاى سنتى استان بوشهر به دليل عدم معرفى لازم و نيز نبودن برخى مواداوليه در منطقه، در شرايط مطلوبى بسر نمى برد.
 حصير بافى،عبابافى، منبت، گره سازى(گره سازى امروزديگر رايج نيست) گليم،گبه،قالى و جاجيم و رشته هاى گليم و گبه به دليل اين كه از بازارخوبى بهره مندند فعال است، اماعبا بافى رو به فراموشى است. سفال گرى به دليل نبودن بودجه كافى در دسترس هنرمندان و دور بودن از مركز از كيفيت خوبى برخوردارنيست . هنرهاى سنتى در اين منطقه انگشت شمار است، اما در بيشتر روستاهاى شهرستان هاى دشتى، دشتستان گناوه، كنگان و دير به گبه بافى مشغول هستند. در گبه بافى، روستاى شول شهرستان گناوه از اهميت خاصى برخوردار است زيرا قدمت بيشترى درگبه بافى دارد.گبه هاى شول به كشورهاى حوزه خليج فارس و حتى اروپا صادر مى شود.نقشه هاى گبه هاى صادراتى از سوى شركت ها سفارش داده مى شود و نقش هايى است كه مورد پســند بازار اروپا است و ريشه در گبه بافى محلى ندارد.
 اما برخى از بافندگان كه نقش هاى اصيل را نسل به نسل به خاطر سپرده اند و اين گبه ها در خانه هاشان ديده مى شود. درقديم پشم ها و نخ هاى گبه رنگ نمى شد وبه رنگ طبيعى خود پشم مى بافتند و به آن گبه خود رنگ مى گفتند.جاجيم بافى در استان بوشهر به گبه و قالى از بازار اقتصادى خوبى برخوردار نيست اما هنرمندان آنرا براى خودشان مى بافند و همين طور اهالى براى جهيزيه فرزندانشان از هنرمندان خريدارى مى كنند.
 حصيربافى در منطقه: دستاوردهاى هنرمندان حصيرباف در اكثر خانه هاى بوشهر ديده مى شود، اما از قيمت كمى برخوردار است و جواب نياز هنرمندان رانمى دهد و هنرمندان به ناچار براى كسب و امرار معاش مجبورند به كار ديگرى مشغول شوند .
 عبا بافى: به دليل اين كه تعداد استادكارها اندك است روبه انقراض است و اكثر هنرمندان آن افراد مسن هستند و نيروهاى جوان مايل به فراگيرى اين صنعت نيست.
 سفالگرى: اين رشته در اين منطقه بيشتر است و نوآورى در آن مشاهده نمى شود و اكثر همت كارگاه هاى سفالگرى صرف ساختن قليان مى شود، زيرا هنـرمندان با اين دستاوردها امــرار مـعاش مى كنند وجز اين درآمد ديگرى ندارند و غالباً به دليل اين كه بودجه ندارند، دست ساخته هاى آنان نيز تنوع خاصى ندارد،در صورتى كه همه آنان مشتاقند تا آنچه راكه درذهن دارند دركوره هاشان مشاهده كنند و خلاقيت خويش را در اين دستاوردها به معرض نمايش بگذارند .
 * گبه و قالى
 شاخص ترين محصول صنايع دستى استان بوشهر نوعى فرش به نام گبه است. علاوه برآن بافت انواع قالى و قاليچه در نقاط مختلف روستايى در ميان عشاير ساكن در روستاها رايج است. در استان بوشهر بافندگان به ۲ قشر تقسيم مى شوند. يك عده بافندگانى هستند كه مواد اوليه را به سرمايه خودشان تهيه مى كنند و مى فروشند كه از وضع اقتصادى خوبى برخوردارند. قشر ديگر به صورت دستمزدى كار مى كنند و مواد اوليه را از ساير منابع تحويل مى گيرند.
 سابقه تاريخى: در هر جاكه دام وجود داشته است، انسان به كاربرد پشم گوسفند پى برده و بعدها بافت گبه و گليم درهمان مناطق معمول شده است، روستاى شول قدمت ديرينه در گبه بافى دارد. بعد از آن سرمك، رود فارياب، ده كهنه و ...
 * مشخصات يك گبه مرغوب
 دار محكم باشد.
 چله كشى به خوبى انجام شده باشد.
 گره بايد محكم زده شود.
 شانه به خوبى زده شود.
 نخى را كه بعد از گره زدن مى بافند، به اصطلاح زنجيرى كه درروستاى شول به آن تپ كو مى گويند به خوبى بافته شود و روى آن شانه زده شود.
 * نقوش و رنگ هاى گبه
 در اين منطقه طرح ها بيشتر الهام گرفته از طبيعت است كه در محل زندگى آنان وجود دارد، مانند نقش بز، پرنده و درخت كه در قالى و گبه ها ديده مى شود . ممكن است به صورت طرح بندى باشد، يعنى يك قطعه از طرح در سر تا سر فرش چه در طول چه در عرض تكرار شده باشد . طرح هندسى هم در بافته هايشان ديده مى شود گبه هاى اين مناطق صادراتى هستند و براى كشورهاى اروپايى سفارش مى گيرند. گبــه هاى امروزى با استفاده از طـرح ها و نقش هايى كه به بافندگان داده مى شود آماده مى شود و طرح ها اصالت ديرين را ندارند. در گذشته همه گبه ها به رنگ خود پشم بافته مى شد و رنگ ديگرى نداشت.
 * نقش هاى گبه
 نقش ۲ لوزى سماور
 نقش وسط چنگ
 ماه و آفتاب
 نقش حسين خانى
 نقش كنگره اى چنگ
 قليونى (محل اتصال ۲ لوزى را قليونى مى گويند)
 نقش چنار
 بغل خوسى
 نقش ساده شده حيوان مانند نقش آهو كه به آن شكال مى گويند.
 * نقش هاى موجود
 ناظم
 گل حاشيه و ۴ شاخه
 سراب
 نقش بلبل
 نقش تجريه حيوان
 نقش كبك روى كوه
 نقوش شطرنجى
 * گليم
 گليم يكى از بافت هاى دارى است كه دراكثر نقاط كشورمان بافت آن رايج است . روستاهاى شنبه و سرمك از توابع شهرستان دشتى بخش جم، روستاى ريز از توابع شهرستان كنگان و بسيارى از روستاهاى استان بوشهربه گليم بافى مشغولند. نقوش گليم غالباً هندسى است، اما در برخى از مناطق مانند روستاى سرخره (دشتستان) گليم نقش دار ندارند و به صورت راه راه مى بافند . رنگ گليم متنوع است و به رنگ هاى مختلف مى بافند. گاهى اوقات پشم را با رنگ گياهى رنگ مى كنند . مثلاً از پوست گردو رنگ قهوه اى مى گيرند و از گل درخت گز رنگ قرمز مى گيرند.
 * نقوش روستاى شنبه
 نقوش حوضى،چنگ، تهرانى كوچك، تهرانى بزرگ، كشكولى، دانه بيگى نقش خراسانى.نقوش روستاى سرمك آقاجارى، نيم خانه، انگليسى، نصف حوض، بحرونى، خشت.
 تگين: نوعى گليم است كه اين محصول مخصوص پختن نان است يعنى وسايل و ردنه زدن خمير را بر روى تگين مى گذارند و بر روى آن مى نشينند و نان درست مى كنند.
 * عبا بافى
 عبا بافى از رشته هاى صنعت نساجى است كه روزگارى در ايران و بويژه در مناطق روستايى داراى گستردگى فراوانى بوده است . اين صنعت در پاره اى از نقاط استان بوشهر مانند روستاهاى تنگ ارم، بنار آزادگان، زيارت، سعدآباد، بردخون، كردوان سفلى، عليا و حومه شهر اهرم رايج بوده كه علاوه بر تأمين نيازهاى روستاهاى استان به كشورهاى حوزه خليج فارس نيز صادر شده است . در حال حاضر (زمستان ۱۳۷۵) ارزش توليدات عبا در سال بيش از ۲۱۶ ميليون ريال است و تنها در سال گذشته مبلغ ۱۰۸ هزار مارك درآمد ارزى براى كشور داشته است .
 * جاجيم
 جاجيم جزو فرآورده هايى است كه به كمك دستگاه بافندگى ۴ ورودى بافته مى شود . نوع دستگاه آن در مناطق مختلف با هم تفاوت دارد. مثلاً در منطقه سرخره روستاى شهرستان دشتستان با دارقالى جاجيم مى بافند و تفاوت آن با دار قالى اين است كه به آن ۴ ورد اضافه مى كنند.در منطقه ممريز روستاى شهرستان دشتى دستگاه جاجيم بافى مختص به جاجيم است. در منطقه عيسوند دستگاه بافندگى جاجيم مانند دستگاه بافندگى عباست.
 نقوش جاجيم بيشتر به صورت راه راه يا چهارخانه است و بعد از بافت روى آن را هم به سليقه خود تزئين مى كنند و به رنگ هاى مختلف بافته مى شود.
 * حصيربافى
 حصيربافى يكى از قديمى ترين صنايع دستى و شايد كهن ترين آنهاست كه به عنوان منشأ نساجى شناخته مى شود و در بسيارى از كشورهاى جهان بويژه آن دسته از ممالكى كه به مـــواد اوليه مورد نياز اين رشته دسترسى دارند مرسوم و متداول بوده است .امروزه در مناطق مختلف كشورمان كه دسترسى به برگ درخت خرما، ساقه گندم، نى و تركه وجود دارد، محصولات اين رشته به صورت حصيربافى، سبد بافى، مرواربافى، تركه بافى، چم بافى و چيغ بافى رايج است. در استان بوشهر به دليل فراوانى برگ و الياف خرما و گياهان خودرو شبيه ساقه گنــــــدم كه در اصطلاح محلى خاكه ناميده مى شود، از دير باز توليد انواع محصولات حصيرى به منظور استفاده محلى و فروش در ساير بازارها در حد گسترده اى رايج بوده است و امروزه به دليل جايگرينى محصولات كارخانه اى وعدم ثبات بازار فروش اين محصولات از توليد آنها كاسته شده است و بيشتر به منظور مصرف داخلى روستاييان تهيه مى گردد. تعداد صنعتگران شاغل در اين رشته در استان بوشهر بالغ بر ۸۰۰ خانوار است . ارزش توليدات حصيرى در سطح استان تنها در سال گذشته بالغ بر ۶۴ ميليون ريال بوده است . در روستــاهاى تابعه گناوه، دشتستان، دشتى، تنگستان و كنگان حصير بافى رايج است .
 براى رنگ كردن برگ نخل جوهر رنگى از عطارى تهيه مى كنند كه نام آن بقم است .
 بقم به چند رنگ وجود دارد: رنگ هاى سبز، آبى، بنفش و نارنجى. بقم را با زرد چوبه مخلوط مى كنند تا رنگ آن جلاى بهترى داشته باشد و روشن تر شود و براى اين كه رنگ تيره تر يا روشن تر شود مقدار زردچوبه را كم يا زيادتر مى كنند. نقش ها در حصير يا سبد و ديگر محصولات ذهنى بافته مى شود و به صورت لوزى هاى كنگره دار و هندسى بافته مى شود.
 محصولات حصيرى: مهم ترين محصول حصيرى استان بوشهر كه هم از نظر اقتصاد خود مصرفى داراى اهميت ويژه اى است و هم در گذشته در امارت متحده عربى داراى بازار مناسبى بود، نوعى فرش حصيرى به نام تك است كه معمولاً به عرض ۱۰ سانتى متر بافته مى شود و سپس به اندازه عرض مورد نظر قطعات ۱۰ سانتى حصيرى در كنار يكديگر دوخته مى شود. از اين محصول به منظور پوشش سقف كپرهاى روستايى نيز استفاده مى شود زيرا به دليل نوع بافتنش به راحتى آب باران را از خود عبور مى دهد. محصول ديگر به نام مغرف كه نوعى زنبيل كوچك است .تويزه محصول ديگرى است كه داراى قابى دايره اى شكل است و بيشتر به عنوان جاى نان مورد استفاده قرارمى گيرد. تلى، محصول ديگرى كه ظرف مناسبى براى نگهدارى گندم، جو و ساير حبوبات و غلات است.
 سپك: ظرفى سينى مانند است و براى پاك كردن گندم مورد استفاده قرار مى گيرد.
 كنده: جاى نگهدارى ميوه است.
 چاكان: سبدى براى جمع آورى خرماست و به عنوان كفه ترازو نيز مورد استفاده قرار مى گيرد.
 بادبزن: در انواع مختلف كوچك و بزرگ و ريز و درشت با تزئين و نوار دوزى رنگى بافته مى شود.
 طناب: براى بالا رفتن از درخت خرما يا بالا كشيدن دلو آب از چاه مورد استفاده قرار مى گيرد.
 كلاه حصيرى: در اندازه هاى مختلف و به صورت ساده يا رنگى بافته مى شود.
 سفالگرى: به دليل اهميت حياتى آب در منطقه كم آب و محروم بوشهر، ساخت وسايلى كه بتواند نقشى در خنك كردن و خنك نگه داشتن آب داشته باشد، از دير باز مرسوم بوده و كارگاه هاى سفالگرى كنگان و برازجان در جوار تهيه و توليد وسايل خنك كننده آب كه در اصطلاح محلى به آن حبانه مى گويند. به ساخت ساير فرآورده هاى سفالين از قبيل كوزه آب، كوزه قليان، سرقليان، كشك ساب و... مشغول بوده اند كه اين محصولات غالباً بدون لعاب به بازار عرضه مى شده اند.در حال حاضر علاوه بركارگاه هاى سفالگرى كنگان و برازجان در شهرستان دشتى و بندر ديلم نيز كارگاه هاى سفالگرى وجود دارد.
 بيشتر سفال ها به رنگ قهوه اى ـ حنايى و سبز ديده مى شود و نقش ها به صورت گل و برگ كنده كارى به صورت مارپيچ و نقش هاى لوزى وجود دارد.
 منبت: منبت سازى يا منبت كارى عبارت است از، برجسته كارى روى چوب به نقوش مورد نظر و براى منبت ۲ روش عمده به كار مى رود: در روش اول چوب يكپارچه به وسيله مغار و سوهان برجسته مى شود (تراش زمينه ها) و در روش دوم قطعات چوب جداگانه به وسيله مغار سوهان تراش شده و سپس كنار هم مطابق با طرح چيده مى شوند (زمينه معمولاً چوبى است) منبت كارى در زمان قاجاريه در شهر بوشهر به اوج رسيده بود و قبل از آن هم ممكن است كه وجود داشته اما آثارى به جاى نمانده است.
 نقوش و رنگ ها: بيشتر نقش ها طبيعت، گل و مرغ، نقوش تجريدى حيوانات و نقوش اسليمى مشاهده مى شود و از رنگ خود چوب استفاده مى شود.
 گره چينى: گره چينى عبارت است، از اتصال قطعات چوبى به وسيله اتصالات چوبى به نحوى كه نقش گره اى در آن مشاهده شود. براى گره چينى كه اغلب مشبك و همراه با شيشه (ولى چند تكه) ساخته مى شود نياز به يك طرح گره اى است كه بر اساس آن قطعات چوبى را به طول و ضخامت مورد نظر بريده و سپس بسته به جاى آن از نوع اتصال مناسب آن استفاده مى كنند . در گره چينى اتصالات زيادى به كار مى رود و ممكن است بر خلاف وسايل زير ساختى در يك اتصال آن از چندين قطعه چوب استفاده شود و يك اتصال چندين چوب را به هم متصل كند. امروزه ديگر گره چينى در بوشهر رايج نيست اما در دوره قاجاريه بسيار مورد استفاده و رواج داشته ولى امروزه هنرمندان تنها به مرمت آن مشغولند.
 در كار گره كارى نقش ها به شرح زير است۱- ۵ شمس مربع ۲- ۷ بند قوسى ۳- ۶ بند قوسى ۴- ۸ قول ۵- ۴ قول ۶- ۸ شمس مربع ۷- هلال خورسيدى ۸- هلال كمانى ۹ـ هلال تيز
 * موسيقى سنتى
 انواع سازها در استان بوشهر:
 سازهاى بادى شامل:
 نى انبان ۲ـ نى جفتى ۳ـ نى تكى
 سازهاى پوستى شامل:
 دمام ۲- دايره و همراه كننده سازهاى سنج و بوق است.
 نى انبان از ۲ قسمت تشكيل شده: ۱ـ دسته كه از چوب ساج ساخته شده است . در دسته نى انبان ۲ نى وجود دارد كه هر كدام ۶ سوراخ دارند و با دست مى تواند ۷ نت را اجرا كند.
 پوست نى جفتى: بلند تر از دسته يا نى، نى انبان است و فاصله بين سوراخ هايش بيشتر است . در نى جفتى ديگر پوست وجود ندارد و هواى داخل نى را با دهان كنترل مى كنند، در صورتى كه در نى انبان هواى داخل را با هوايى كه در داخل پوست است كنترل مى كنند.از دمام، بوق و سنج در مراسم عزادارى، عاشورا و وفات حضرت على عليه السلام و غيره استفاده مى كنند.از نى جفتى و نى انبان در مراسم جشن و سرور استفاده مى كنند.
 بوق: از شاخ قوچ است اين شاخ از هند وارد مى شود و هر چه پيچش آن بيشتر باشد مرغوبتراست .

+ نوشته شده در چهارشنبه دوازدهم دی 1386ساعت توسط علی امیری |