كشتي صدها سال است كه در اعماق اقيانوس پهلو گرفته، همه مي‌دانند آن جا چيزي هست. سفالينه‌ها و تكه‌هايي از كلاه‌خود سربازان را گاهي آب با خود مي‌آورد بوميان قصه‌ها مي‌گويند و داستان‌ها مي‌سرايند از كشتي كه شايد روزي براي حفاظت از مرزها يا سركوب شورش يا شايد هم براي صيد ماهي به دريا رفته و هرگز باز نگشته است. امروز چه كسي مي‌تواند راز كشتي‌ها را بازگويد؟
باستان‌شناسان زير آب با ابزار و وسايل پيشرفته‌شان مي‌توانند به اعماق آب‌ها بروند و با آرامش آن چه را كه سده‌ها و يا شايد هزاره‌ها با شوري آب و همنشيني ماهيان‌ خو گرفته‌اند به آفتاب نشانند.
يونانيان مدتي است به دنبال كشتي‌هاي هخامنشي مي‌گردند. همان كشتي‌هايي كه حضورشان در سواحل يونان باستان و شكستشان از سپاه اين كشور به نقطه عطفي در تاريخ بدل شد. چيني‌‌ها هم در خليج فارس به دنبال كشتي‌هاي گمشده‌اي هستند كه بر اساس شواهد تاريخي در روزهايي بسيار دور براي تجارت با ايران دل به دريا مي‌زنند. آنها به مدارك و شواهدي دال بر وجود كشتي‌ها در اعماق آب نيز پي برده‌اند و در اين ميان، «ما كه اطمينان دريانوردي از هزاره‌هاي پيش تاكنون اجزاي لاينفك ساكنان سواحل شمالي و جنوبي كشورمان بوده از كشف آن چه مي‌تواند زواياي تاريك و ناگفته‌هاي اسرار‌آميز تاريخ‌مان را روشن كند بازمانده‌ايم.»
اين جمله را دكتر محمود ميراسكندري مي‌گويد كه از چندي پيش مسئوليت واحد باستان‌شناسي زير آب پژوهشكده باستان‌شناسي سازمان ميراث فرهنگي و گردشگري را بر عهده دارد. اعضاي اين واحد و كساني كه در ايران به كاوش در زير آب دست زده‌اند، به تعداد انگشتان دست هم نمي‌رسد. در حالي كه مرز ايران با آب‌هاي آزاد زياد است.
آنها از 8 سال پيش آغاز به كار كرده‌اند: «8 سال پيش بود كه پژوهشكده باستان‌شناسي تصميم گرفت پژوهش و كاوش را در مناطق و محوطه‌هاي تاريخي زير آب كشور آغاز كند. همان زمان بود كه من و 2 نفر ديگر از باستان‌شناسان از طريق نهادهاي مختلف از جمله نيروي دريايي سپاه و آموزشكده‌هاي غواصي در مدتي كوتاه مدرك بين‌المللي غواصي را كسب كرديم و توانستيم بررسي‌هاي باستان‌شناسي زير آب را آغاز كنيم.»
او معتقد است تمدن غني ايران در هزاره‌هاي پيش سبب ايجاد بندرگاه‌هايي مهم در سواحل ايران شد و به شكل‌گيري تجربه‌اي قابل توجه در صنعت دريانوردي انجاميد كتاب‌ها و شواهد مستند تاريخي اين مسايل را تاييد مي‌كنند و به عقيده من كشف نسبي يادگارهايي كه از آن زمان تاكنون زير آب مانده‌اند بيش از 10 سال زمان مي‌خواهد. نتايج كاوش در خليج فارس مثل بمب در دنيا صدا مي‌كند و باستان‌شناسان بسياري را به كشور مي‌كشاند.»

باستان‌شناسي زير آب چيست
او در پاسخ به اين سئوال كه تفاوت باستان‌شناسي زير آب با باستان‌شناسي در سطح زمين چيست مي‌گويد: «نحوه‌كار، نوع بررسي‌ها، حفاري‌ها و مدت‌ زماني كه براي كاوش در اين محوطه‌ها طي مي‌شود، مواردي است كه با باستان‌شناسي در خشكي تفاوت دارد. حفاري كه در خشكي 2 ماه طول مي‌كشد با وسايل و امكانات موجود بيش از 6 يا 7 ماه زمان مي‌خواهد.»
همين مساله است كه باستان‌شناسي زير آب را با مشكل مواجه كرده و بارها آن را تا آستانه تعطيلي كشانده است. 3 باستان‌شناس اين گروه به دليل كمبود امكانات تنها مي‌توانند روزي 2 ساعت كار كنند.
«اين علم در ايران هنوز در ابتدايي‌ترين مراحل قرار دارد. به رغم آن كه از آغاز فعاليت در بستر آب 8 سال مي‌گذرد، هنوز در هيچ نقطه‌اي از دريا كاوش‌هاي جدي انجام نشده است. تاكنون فعاليت‌ها تنها به پژوهش و بررسي و يافتن اشيا از دريا معطوف بود. و با وجود تعدد مناطق مختلف تاريخ زيرآب نتوانسته‌ايم در اين زمينه كاوش انجام دهيم.»
مهم‌ترين مشكل آنها نبود امكانات، نيروي انساني، تجهيزات، علم و تكنولوژي و همچنين كمبود بودجه‌اي است كه به بررسي‌هاي باستان‌شناسي در زير آب اختصاص مي‌يابد.
او از بهترين خاطره خود مي‌گويد: «در بندر ريگ بوشهر مشغول به كار بوديم و در اين منطقه در عمق 30 متري يك با ظرف سفالي مربوط به دوران ساساني برخورد كردم و در آن هنگام از شدت خوشحالي كاملا فراموش كرم كه در عمق 30 متري هستم و فرياد كشيدم كه در نتيجه اين عمل، ماسك اكسيژن از درون دهانم خارج شد و با كمك دوستانم توانستم دوباره آن را درون دهانم وارد كنيم، اين زيباترين خاطره‌اي بود كه طي چند سال كاوش محوطه‌هاي تاريخي در بستر درياهاي تاريخي داشته‌ام.»

آثار پيدا شده به كجا مي‌روند
آثار به دست آمده از زير آب يكي ديگر از مشكلات گروه است. اين اشيا پس از خروج از دريا در گوشه‌اي از اتاق گروه قرار گرفته‌اند و خاك مي‌خورند. وضعيت‌شان مناسب نيست. دماي هوا مدام تغيير مي‌كند، نور اتاق‌ها مناسب نگهداري يك اثر تاريخي نيست. آنها را داخل كارتن‌هاي مقوايي نگه مي‌دارند. باستان‌شناس‌هاي گروه بارها به نهادها و موزه‌هاي مربوطه اطلاع داده‌اند اما هيچ كس مسئوليت آنها را به عهده نمي‌گيرد: «موزه ملي و موزه شهرهايي كه آثار آنها به دست آمده‌اند، ابتدا خواستار آثار بودند اما بعد از مدتي مشخص شد هيچ كس شرايط و توانايي نگهداري آنها را ندارد، آنها دارند نابود مي‌شوند.»
آثار مانده‌اند بدون جا و باستان‌شناسان زير آب هر بار به دليل كمبود امكانات فعاليت‌هاي‌شان را متوقف مي‌كنند. در اين ميان نه بودجه پژوهشكده افزايش يافته و نه تكليف كشتي‌هاي از ياد رفته روشن شده‌ است. خليج فارس را رها كرده‌ايم. چيني‌ها به دنبال كشتي‌هاي مفقوده‌شان مي‌گردند.